Zagadnienia techniczne

Wytyczne w zakresie doraźnego przygotowywania ukryć

Doraźne ukrycia wykonuje się w przypadku podwyższenia stanu gotowości obronnej państwa lub innego zagrożenia, przy braku dostatecznej liczby miejsc w istniejących budowlach ochronnych.

Sposoby wykonania doraźnych ukryć:

poprzez adaptację istniejących budynków i budowli;
poprzez wykonanie budowli wolnostojących.

Ukrycia wykonywane poprzez adaptację istniejących budynków

W pomieszczeniach typowanych na ukrycia nie mogą znajdować się:

przewody gazowe;
przewody paliwowe;
przewody pary technologicznej lub sprężonego powietrza;
rurociągi przelotowe sieci wodno-kanalizacyjnych;
rurociągi przelotowe centralnego ogrzewania lub ciepłej wody.

W pierwszej kolejności na ukrycia zaleca się typować budynki i budowle spełniające łącznie następujące warunki:

1) usytuowane w terenie zgodnie z ogólnymi wymaganiami technicznymi (patrz: ogólne wymagania);

2) budynki z murowanym podpiwniczeniem i podłogą zagłębioną w ziemi poniżej powierzchni terenu lub żelbetowe budowle wolnostojące, np. podziemne obiekty komunikacyjne, rowy (szczeliny) przeciwlotnicze, elementy dawnych fortyfikacji.

Rys. 1 - Na ukrycia należy wybierać podziemne obiekty komunikacyjne , których wejścia są osłonięte przed bezpośrednim oddziaływaniem czynników rażących, np. poprzez usytuowanie pod kątem 45-90° względem schodów zejściowych lub pochylni. Jeżeli wejście nie jest osłonięte, można rozważyć zbudowanie prostej osłony, np. ściany z worków z piaskiem.

Ukrycia w budynkach przygotowuje się w wybranych pomieszczeniach najniższej kondygnacji. Jeżeli zewnętrzne elementy konstrukcyjne części budynku lub budowli przeznaczonej na ukrycie wystają ponad ziemię, po zabezpieczeniu otworów okiennych należy obsypać je nasypem ziemnym do wysokości górnej powierzchni płyty stropowej ukrycia, przy czym szerokość korony nasypu powinna wynosić conajmniej 75 cm, a kąt spadku dalszej części być zgodny z kątem stoku naturalnego.

Od wymogu obsypania ścian ziemią można odstąpić, jeżeli grubość ścian zewnętrznych ukrycia wynosi:

dla murów z cegły pełnej – nie mniej niż 51 cm;
dla ścian z betonu i żelbetu – nie mniej niż 40 cm.

Jeżeli budynek posiada dwie lub więcej klatek schodowych - zaleca się lokalizować ukrycie w środkowej części rzutu poziomego budynku pomiędzy klatkami.

W miastach, w przypadku ukryć planowanych poprzez adaptację istniejących budynków i budowli, wymaga się łącznego spełnienia dodatkowych warunków:

1) długość odcinka zewnętrznej ściany ukrycia pomiędzy konstrukcyjnymi elementami poprzecznymi (np. ścianami nośnymi) nie przekracza 600 cm;

2) rozpiętość stropu ukrycia nie przekracza 600 cm;

3) wysokość pomieszczeń nie przekracza 250 cm;

4) odporność zewnętrznych elementów konstrukcji ukrycia na wstrząsy oraz obciążenia wtórne od zagruzowania i spadających elementów spełnia wymagania dla budynków o konstrukcji tradycyjnej lub szkieletowej (patrz: ustroje nośne: projektowanie - obciążenia).

Jeżeli budynki lub budowle nie spełniają powyższych wymogów, należy wzmocnić konstrukcję podpiwniczenia (jeżeli pozwalają na to możliwości techniczne i wykonawcze) lub przygotować ukrycie w formie budowli wolnostojącej.

Jeżeli w części podpiwniczenia przeznaczonej na ukrycie znajdują się okna piwniczne, należy je zdemontować i zabezpieczyć otwory przed bezpośrednim działaniem podmuchu fali uderzeniowej, gruzu i odłamków, przy czym zaleca się wybór jednej z metod:

zamurowanie cegłą pełną na całej grubości ściany;
zastosowanie osłony żelbetowej o grubości 35 cm;
zastosowanie worków z piaskiem.

Ostatnia metoda polega na zabezpieczeniu otworów okiennych deskami (lub w inny sposób) i ułożeniu worków z piaskiem lub żwirem o łącznej grubości co najmniej 50 cm, do wysokości co najmniej 20 cm ponad otworem okiennym i szerokości co najmniej 40 cm wokół otworu, lub analogicznymi rozwiązaniami.

Rys. 2 - Piwnica dwupiętrowego budynku zaadaptowana na ukrycie dla 157 osób. W miejscu jednego z okienek piwnicznych, po powiększeniu otworu wykonano wyjście zapasowe. Pozostałe okna zamurowano cegłą pełną.

Ukrycia doraźne w formie budowli wolnostojących

Ukrycia doraźne w formie budowli wolnostojących zapewniają osłonę przed niektórymi czynnikami rażenia, w szczególności pośrednimi skutkami użycia broni konwencjonalnej i przeznaczone są na krótkotrwałe przebywanie osób (do kilkunastu godzin), o ile nie zostały wyposażone w dodatkowe urządzenia i instalacje, np. grzewcze, wodociągowo-kanalizacyjne czy wydzielone miejsca do spania.

Ukrycia wolnostojące wykonuje się jako:

rowy przeciwlotnicze stałe – budowle wolnostojące w formie wydłużonych, wąskich i zakrytych rowów, o trwałej obudowie wykonanej z prefabrykowanych elementów żelbetowych, betonowych, kompozytowych, murowanych lub innych trwałych materiałów;

rowy przeciwlotnicze tymczasowe - budowle wolnostojące w formie wydłużonych, wąskich rowów, z przykryciem lub bez, o tymczasowej obudowie wykonanej z drewnianego szalunku, blachy falistej, worków z piaskiem lub innych materiałów;

budowle wolnostojące innego typu – np. składane z zawczasu przygotowanych lekkich kompozytowych elementów prefabrykowanych i innych.

Doraźnie ukrycia wolnostojące powinny spełniać łącznie następujące warunki:

1) usytuowane w terenie zgodnie z ogólnymi wymaganiami technicznymi (patrz: ogólne wymagania), przy czym zaleca się usytuowanie w ogrodach, parkach, na trawnikach, podwórkach i innych terenach o luźnej zabudowie;

2) warstwa nasypu ziemnego osłaniająca strop nad ukryciem – nie mniejsza niż 50 cm;

3) jeżeli budowla nie jest całkowicie zagłębiona w ziemi - warstwa nasypu ziemnego osłaniająca ściany nie mniejsza niż 50 cm;

4) odległość pomiędzy ukryciami (rowami) usytuowanymi równolegle - możliwie jak największa (zalecana 20 m lub więcej) i dogodna użytkowo, przy czym dopuszcza się stosowanie odkrytych rowów łączących.

Konstrukcja ukrycia powinna być zabezpieczona przed wilgocią i wodą deszczową oraz posiadać wytrzymałość mechaniczną na obciążenia statyczne od nadkładu ziemnego nad stropem.

Zaleca się stosować ukrycia w formie korytarza, z przekrojem poprzecznym prostokąta, o wymiarach wewnętrznych:

a) szerokość – 140 cm;
b) wysokość – 195 cm.

Poleca się również stosowanie elementów prefabrykowanych (kręgów, przepustów) o przekrojach poprzecznych koła, elipsy, trapezu, kwadratu lub prostokąta, o wymiarach zbliżonych do wyżej podanych. Ukrycie może mieć inną formę, np. ziemianki, przy czym przed drzwiami wejściowymi należy wykonać ściankę osłonową (oporową) z daszkiem, obsypaną ziemią, o odporności równej odporności ukrycia, ewentualnie osłonę z worków wypełnionych piaskiem lub żwirem o grubości co najmniej 75 cm.

W ukryciach wolnostojących przygotowuje się zasadniczo tylko miejsca do siedzenia, których zalecane wymiary wynoszą co najmniej:

a) szerokość – 40 cm;
b) długość – 50 cm.

Ukrycie o pojemności większej niż 25 osób powinno mieć w rzucie poziomym zarys łamany, przy czym:

1) kąt załamania pomiędzy odcinkami prostymi powinien wynosić 90°;

2) załamania mogą być skierowane naprzemiennie w lewo i prawo (forma zygzaka), a w przypadku ograniczonej powierzchni terenu - po dwa razy w lewo i prawo (forma prosta);

3) długość odcinków prostych powinna wynosić od 10 m do 16 m, a pojemność do 25 osób;

4) ukrycie może posiadać nie więcej jak 8 odcinków prostych;

5) wewnątrz każdego odcinka należy przewidzieć wnękę na ubikacje (ustępy suche) i zapasy wody, o długości 250 cm, której wymiary wlicza się do długości odcinka;

6) na przeciwległych końcach ukrycia należy wykonać wyjścia, usytuowane pod kątem prostym do osi końcowego odcinka ukrycia, w postaci przelotni o dwóch biegach (zejściach) lub zejścia jednostronnego;

7) w ukryciach, które zostały wykonane w skarpie i wejście do nich znajduje się na jednym poziomie z powierzchnią terenu lub gdy strop został wyniesiony ponad powierzchnię terenu – przed drzwiami wejściowymi należy wykonać ściankę osłonową (oporową) z daszkiem, obsypaną ziemią, o odporności równej odporności ukrycia, ewentualnie osłonę z worków wypełnionych piaskiem lub żwirem o grubości co najmniej 75 cm;

8) jeżeli wyjścia spełniają wymagania określone w pkt 7-8, dopuszcza się zastosowanie doraźnego zamknięcia w formie drzwi typu lekkiego, bez przedsionka;

9) ukrycia przygotowywane doraźnie powinny posiadać wentylację grawitacyjną, w przypadku której świeże powietrze dostaje się do ukrycia samoczynnie za pomocą kominków żeliwnych, betonowych lub murowanych przechodzących poprzez strop i wypuszczonych ponad nasyp ziemny, przy czym zaleca się, aby każdy odcinek był wyposażony w 3 kanały wentylacyjne o średnicy 200 mm;

10) jeżeli w układzie wejściowym przewidziano drzwi hermetycznie zamykane, kanały wentylacyjne powinny posiadać możliwość szczelnego zamknięcia;

11) jeżeli możliwości techniczne i wykonawcze na to pozwalają – zaleca się stosownie obudowy konstrukcyjnie zamkniętej i hermetycznej oraz rozwiązań zapewniających filtrowentylację, na zasadach przewidzianych dla schronów.

Literatura

[1] Wymagania Szefa Obrony Cywilnej Kraju do planowania, projektowania i utrzymania budowli ochronnych. Wyd. Szef OCK, Warszawa, 15.09.1994.

[2] MALIŃSKI W. KWIATKOWSKI P., Stan budownictwa ochronnego w Polsce. XXV Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2011”, Zakopane, 13-16.09.20011. Wyd. WAT, Warszawa, 2011, s. 362-368.

[3] KUJAR J., POLAKOWSKI W., Stan istniejący oraz kierunki i problemy rozwoju budownictwa ochronnego Obrony Cywilnej. II Krajowa Konferencja Naukowo – Techniczna pt. „Problemy badawcze i techniczne związane z projektowaniem, wykonawstwem i eksploatacją budowli obronnych i ochronnych”. Gdynia, 5-6.06.1997. Wyd. WAT, Warszawa, 1997, s. 14-18.

[4] ROGALSKI M., ZABOROWSKI M., Fortyfikacja wczoraj i dziś. Wyd. MON, Warszawa, 1978.

[5] ROGALSKI M., Fortyfikacja, cz.I – Ogólne wiadomości o fortyfikacji i projektowaniu schronów, zeszyt 2 – Podstawy projektowania schronów. Wyd. WAT, Warszawa, 1989.

[6] SZCZEŚNIAK Z., Schrony i ukrycia polowe, (w:) Ochrona przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń. Tom 1- praca zbiorowa pod redakcją Mierczyka Z., WAT, Warszawa, 2010.

[7] BĄK G., STOLARSKI A., SZCZEŚNIAK Z., Kierunki modernizacji schronów fortyfikacji stałej i polowej, (w:) Nowoczesne technologie systemów uzbrojenia - praca zbiorowa pod redakcją Mierczyka Z., WAT, Warszawa, 2008.

[8] BĄK G., SZCZEŚNIAK Z., Schrony obrony cywilnej w budynkach użyteczności publicznej. XLIX Konferencja Naukowa KIL i WPAN i KN PZITB „Krynica 2003”. Krynica, 14-19.09.2003. Wyd. Oficyna Wyd. PW., Warszawa, 2003, s. 1-17.

[9] GAJ J., SZCZEŚNIAK Z., WASILCZUK J., Budowle schronowe. Nowoczesne technologie dla budownictwa. Praca zbiorowa po redakcją Mierczyka Z. Wyd. WAT, Warszawa, 2007, s. 44-65.

[10] SZCZEŚNIAK Z., Wybrane zagadnienia projektowania funkcjonalnego schronów. Wyd. Budownictwo i Prawo, Nr 4/2006, Warszawa, 2006.

[11] SZCZEŚNIAK Zbigniew, Budowle schronowe Obrony Cywilnej w Polsce - stan dzisiejszy i kierunki rozwoju, Wojskowa Akademia Techniczna im. Jarosława Dąbrowskiego, Warszawa 2011.

[12] SZCZEŚNIAK Z., Schrony przeznaczone do ochrony dóbr dziedzictwa kulturowego. XVII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2003”, Zakopane, 3-5.09.2003. Wyd. WAT, Warszawa, 2003, s. 345-355.

[13] SZCZEŚNIAK Z., Rozwiązania schronowe jako element inżynierii bezpieczeństwa w zadaniach ochrony ludności i obrony cywilnej. XVII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2003”, Zakopane, 3-5.09.2003. Wyd. WAT, Warszawa, 2003, s. 345-355.

[14] SOŁOWIN R., Rozwiązania systemowe budownictwa schronowego w krajach UE. Warsztaty Biura ds. Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej KG PSP. Bydgoszcz, 27-28.04.2011.

[15] Ocena przygotowań w zakresie Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej w Polsce w 2013 roku, Szef OC Kraju, Warszawa 2014 r.

[16] ZABOROWSKI M., Budownictwo podziemne, WAT, Warszawa, 1994.

[17] SZCZEŚNIAK Z., WASILCZUK J., Wpływ instalacji na warunki przebywania ludzi w schronach. XXII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS- 2008”, Zakopane, 2-5.09.2008. Wyd. WAT, Warszawa, 2008, s. 328-337.

[18] WASILCZUK J., Funkcjonowanie schronowych instalacji wentylacyjnych z zaworami typu automatycznego. XXIII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2009”, Zakopane, 8-11.09.2009. Wyd. WAT, Warszawa, 2009, s. 627-636.

[19] SZCZEŚNIAK Z., Odpornościowe aspekty w formule klasyfikacji schronów. IV Konferencja „EKOSCHRON’99”, Wyd. WAT, Warszawa, 1999, s. 175-181.

[20] SZCZEŚNIAK Z., Charakterystyczne uwarunkowania rozwiązań współczesnych schronów. XVII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS- 2003”, Zakopane, 3-5.09.2003. Wyd. WAT, Warszawa, 2003, s. 356-365.

[21] SZCZEŚNIAK Z., Odporność zaworów przeciwwybuchowych w warunkach działania bomb paliwowo – powietrznych. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 309-316.

[22] GAJ J., Wymagania techniczne dotyczące gospodarki wodnościekowej w obiektach obronnych. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS- 2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 107-115.

[23] SCIESIŃSKI K., BZDĘGA J., KOROZ S., Mapa poziomów natężeń hałasu w schronie. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 294-303.

[24] SCIESIŃSKI K., BZDĘGA J., KOROZ S., Zagadnienia oświetlenia w schronach. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 304-308.

[25] SCIESIŃSKI K., BZDĘGA J., Węzeł zabiegów specjalnych w obiektach schronowych. XVII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2003”, Zakopane, 3-5.09.2003. Wyd. WAT, Warszawa, 2003, s. 331-335.

[26] SZCZEŚNIAK Z., Zagadnienie odporności mechanicznej schronów obrony cywilnej. Podrozdział 1.2 Monografii pod redakcją Dornowskiego W. pt. „Współczesne konstrukcje i instalacje w budownictwie”. Seria Monografii WSEiZ, Oficyna Wydawnicza WSEiZ W Warszawie, Warszawa, 2011.

[27] BARYŁKA J., KRAWCZYK J., Wyniki kontroli budowli ochronnych dla ludności z uwagi na spełnienie wymogów prawa budowlanego. XVII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2003”, Zakopane, 3-5.09.2003. Wyd. WAT, Warszawa, 2003, s. 16-23.

[28] KAŁAMAJSKA Z., Wykorzystanie pomieszczeń piwnicznych w budynkach na schrony dla ludności. II Krajowa Konferencja Naukowo – Techniczna pt. „Problemy badawcze i techniczne związane z projektowaniem, wykonawstwem i eksploatacją budowli obronnych i ochronnych”. Gdynia, 5-6.06.1997. Wyd. WAT, Warszawa, 1997, s. 96-99.

[29] SZCZERBICKA J., Stan budownictwa ochronnego na terenie gminy Warszawa- Centrum. III Krajowa Konferencja Naukowowo – Techniczna „EKOSCHRON’98’, Tarnowskie Góry, 8-9.06.1998. Wyd. WAT, Warszawa, s. 211-222.

[30] SZCZERBICKA J. Warszawskie metro jako miejsce zbiorowej ochrony ludności. III Krajowa Konferencja Naukowowo – Techniczna „EKOSCHRON’98’, Tarnowskie Góry, 8-9.06.1998. Wyd. WAT, Warszawa, s. 223-229.

[31] BĄK G., STOLARSKI A., SZCZEŚNIAK Z., Analiza odporności dynamicznej stacji łukowej A9 i płaskim przekryciem A12. T. IX, Metroprojekt , Wyd. WAT, Warszawa, 1988.

[32] BARYŁKA J., BORKOWSKI M., O potrzebie kontroli stanu utrzymania budowli ochronnych dla ludności. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 9-22.

[33] BARYŁKA J., KRAWCZYK J., Działania organów nadzoru budowlanego w czasie prowadzenia kontroli utrzymania budowli ochronnych dla ludności. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 23-32.

[34] HARMATA W., NYSZKO G., Przeciwdziałanie zagrożeniom chemicznym, biologicznym i radiacyjnym w sytuacjach kryzysowych. Praca zbiorowa pod redakcja naukową Mierczyka Z. pt. „Ochrona przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń, tom 1, podrozdz. 1.1. Wyd. WAT, Warszawa, 2010.

[35] HARMATA W., SZMIGIELSKI R., Wojskowa analiza taktyczno – techniczna. Typoszereg filtropochłaniaczy do ochrony zbiorowej z uwzględnieniem zagrożeń chemicznych i biologicznych, WIChiR, Warszawa, 2003.

[36] WASILCZUK J., Funkcjonowanie schronowych instalacji wentylacyjnych. Praca zbiorowa pod redakcja naukową Mierczyka Z. pt. „Ochrona przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń, tom 1, podrozdz. 4.3. Wyd. WAT, Warszawa, 2010.

[37] KOZIK W., SIENICKI J., Schronowe urządzenia filtrowentylacyjne. XXIII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2009”, Zakopane, 8-11.09.2009. Wyd. WAT, Warszawa, 2009.

[38] SZAFRAŃSKI M., Prawne problemy związane z budownictwem schronowym Obrony Cywilnej. XXIV Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS- 2010”, Zakopane, 7-10.09.2010. Wyd. WAT, Warszawa, 2010, s. 378-383.

[39] SZCZEŚNIAK Z., Podstawowe problemy oraz nowe rozwiązania techniczne w obszarze budowli schronowych OC w Polsce. Wykład problemowy, Warsztaty Biura ds. Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej KG PSP. Bydgoszcz, 27-28.04.2011.

[40] ZABOROWSKI A., Nowe rozwiązania techniczne z dziedziny sprzętu schronowego w Polsce. Warsztaty Biura ds. Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej KG PSP. Bydgoszcz, 27-28.04.2011.

[41] HARMATA W., SZMIGIELSKI R., KUCHARSKA H., Urządzenia wentylacyjne (filtrowentylacyjne) dla obiektów użyteczności publicznej przeznaczonych na czasowe ukrycia dla ludności – nowa metoda badań elementów filtracyjnych. XXIV Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2010”, Zakopane, 7-10.09.2010. Wyd. WAT, Warszawa, 2010, s. 115-133.

[42] AJP – 3.14, Allied Joint Doctrine for Force Protection, NSA NATO, November 2007.

[43] SZCZEŚNIAK Z., Zasady kształtowania układów funkcjonalnych, ustrojów nośnych oraz warstw ochronnych schronów i ukryć. XXVI Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2012”, Zakopane, 3-6.09.2010. Wyd. WAT, Warszawa, 2012, s. 628-648.

[44] SZCZEŚNIAK Z., Techniczne aspekty projektowania schronów na terenach zamkniętych. V Seminiarium - "Problemy techniczno-prawne utrzymywania obiektów budowlanych na terenach zamkniętych", GUNB-WAT, Warszawa, listopad 2004.

[45] SZCZEŚNIAK Z., Charakterystyka podstawowych zagrożeń i czynników rażących uwzględnianych w procesie kształtowania schronów i ukryć. XXVI Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2012”, Zakopane, 3-6.09.2010. Wyd. WAT, Warszawa, 2012, s. 628-648.

[46] Ministerstwo Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych, Szczegółowe zasady projektowania i wykonywania schronów, Warszawa, 1977.

[47] Ministerstwo Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych, Szczegółowe zasady projektowania i wykonywania ukryć typu II, IOCK, Warszawa, 1985.

[48] WASILCZUK J., Środowisko wewnętrzne w budowlach ochronnych. III Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna "Ekoschron 98", Tarnowskie Góry, 8-9.06.1998. Wyd. WAT, Warszawa, s. 237-242.

[49] SZCZEŚNIAK Z., MIERCZYK Z., ZYGMUNT. M., WASILCZUK J., WRZESIEŃ S., BĄK G., FRANT M., GIETKA A., KNYSAK P., ONOPIUK S., PIEŃKO B., PIOTROWSKI W., REKUCKI R., SKRODZKI C., STOLARKI A., Automatyczny zawór przeciwwybuchowy nowej generacji. XXIV Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna "EKOMILITARIS-2010", Zakopana, 7-10.09.2010. Wyd.WAT, Warszawa, 2010, s. 384-391.

[50] SZCZEŚNIAK Z., Modelowanie zachowania dynamicznego konstrukcji podziemnych w warunkach działania powietrznej fali uderzeniowej. Wyd. WAT, Warszawa 1999.

[51] PONETA P., GILUŃ A., JURCZUK J., ŚNIEŻELEWSKI P., STOLARSKI A., BĄK G., BŁAŻEJEWICZ T., KRZEWIŃSKI R., ONOPIUK S., REKUCKI R., SZCZEŚNIAK Z., Badania odporności elementów żelbetowych wzmocnionych laminatami polimerowymi na obciążenia wybuchowe, (w:) Ochrona przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń. Tom 1 - praca zbiorowa pod redakcją MIERCZYKA Z., WAT, Warszawa 2010.

[52] SZCZEŚNIAK Z., ZIELIŃSKI R.K., Rozwiązania schronowe jako element inżynierii bezpieczeństwa w zadaniu ochrony ludności. XXVI Międzynarodowa Konferencja "EKOMILITARIS-2012", Zakopane, 3-6.09.2012. Wyd. WAT, Warszawa, 2012.

[53] BĄK G., SZCZEŚNIAK Z., Modelowanie wstrząsu schronu pod obciążeniem wybuchowym. Inżynieria i Budownictwo, nr 5, Warszawa, 2012, s. 280-282.

[54] SZCZEŚNIAK Z., Dwuwarstwowe budowlane przegrody ochronne przed promieniowaniem przenikliwym. Konferencja naukowo-techniczna n.t. "Inżynieria środowiska w eksploatacji kompleksów wojskowych", Zakopane, 1994, Wyd. WAT, Warszawa, 1994. s. 175-181.

[55] SOBIECH M., Systemy wentylacji i filtrowentylacji. Konferencja naukowo-techniczna n.t. "Inżynieria środowiska w eksploatacji kompleksów wojskowych", Bysta Śląska, czerwiec, 1996, Wyd. WAT, Warszawa 1996.

[56] SOBIECH M., Systemy wentylacji i filtrowentylacji. Konferencja naukowo-techniczna n.t. "Inżynieria środowiska w eksploatacji kompleksów wojskowych", Bysta Śląska, czerwiec, 1996, Wyd. WAT, Warszawa 1996.

[57] WASILCZUK J., Zagrożenia mikroklimatu wnętrza budowli schronowych, XXI Międzynarodowa Konferencja p.t. "Ekologiczne i energooszczędne budownictwo", WAT, Zakopane, wrzesień 2007.

[58] SZCZEŚNIAK Z., MIERCZYK Z., ZYGMUNT. M., WASILCZUK J., WRZESIEŃ S., BĄK G., FRANT M., GIETKA A., KNYSAK P., ONOPIUK S., PIEŃKO B., PIOTROWSKI W., REKUCKI R., SKRODZKI C., STOLARKI A., Schronowy zawór przeciwwybuchowy typu automatycznego nowej generacji. Rozdz. 6 w pracy zbiorowej pod redakcją Z. MIERCZYKA i R. OSTROWSKIEGO p.t. "Ochrona przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń, tom. 2". Wyd. WAT, Warszawa, 2011.

[59] SZCZEŚNIAK Z., PIETRUSZKA N., WADAS K., Doraźne schrony i ukrycia dla zadań obrony cywilnej z nowych materiałów kompozytowych. XXV Międzynarodowa Konferencja "Ekomilitaris-2011"., Zakopane, 6-11.09.2011, Wyd. WAT, Warszawa, 2011. s.593-601.

[60] BIESIEKIERSKI K., Podręcznik budownictwa przeciwlotniczego, Wyd. LOPP, Warszawa, 1937.

[61] HANULAK K, Szkolenie w zakresie OPL i PATOM, Wyd. TOPL, Warszawa, 1956.

[62] LEWANDOWSKI L., Obrona Cywilna w odwrocie?, Przegląd Obrony Cywilnej, nr 9, Warszawa, 2014, s. 23

[63] Projekt założeń projektu ustawy o ochronie ludności, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, 2014.