-strona główna

  INFORMACJE OGÓLNE
 -definicje
 -zadania schronów i ukryć
 -schrony w Polsce
 -schrony w UE

  ZAGADNIENIA
  TECHNICZNE
 -wprowadzenie
 -ogólne wymagania
  układy funkcjonalne:
 -wejścia i komunikacja
 -pom. funkcji podstaw.
 -pomieszczenia socjalne
 -pom. strefy technicznej
  ustroje nośne:
 -projektowanie
 -warstwy ochronne

  -literatura

  -o stronie

Krótko o współczesnych zagrożeniach

Do podstawowych współczesnych zagrożeń spowodowanych działalnością człowieka należy zaliczyć broń masowego rażenia, konwencjonalne środki rażenia, toksyczne środki przemysłowe, awarie przemysłowe, awarie składów materiałów i przedmiotów niebezpiecznych, awarie transportowe, ataki terrorystyczne oraz informatyczne.

Skalę omawianych zagrożeń można łatwo zwielokrotnić w środowisku, zawierającym na co dzień określony niebezpieczny potencjał toksycznych i innych środków przemysłowych.

menu WARTO WIEDZIEĆ
Do wyjątkowo agresywnych i znaczących czynników z obszaru masowego rażenia można zaliczyć:

1. podmuch fali uderzeniowej,
2. promieniowanie cieplne, jak również intensywne lokalne oddziaływania
    oraz wtórne efekty oddziaływań mechanicznych powodujące pożary,
3. promieniowanie przenikliwe,
4. bojowe środki trujące,
5. toksyczne środki przemysłowe zwane również niebezpiecznymi
    środkami chemicznymi,
6. bojowe środki biologiczne.

Można zauważyć również szczególne cechy konwencjonalnych środków rażenia takie jak:

1. działanie rozproszone obejmujące dużą powierzchnię,
2. ładunki paliwowo – powietrzne, których działanie przestrzenne
    ma szczególnie duży zasięg.

Znaczenie rozwiązań schronowych

Znaczenie schronów i ukryć zostało w naturalny sposób uwidocznione w toku różnych konfliktów militarnych. Potrzeba budowy schronów i ukryć dla ludności była zawsze naturalnie pobudzana wraz z intensyfikowaniem środków i czynników rażących ogarniających całe lub określoną część terytorium każdego kraju zaangażowanego w zaistniały konflikt zbrojny [13].

menu WARTO WIEDZIEĆ
Nawet jeżeli ludność nie stanowi głównego celu ataku, to i tak na ogół ponosi duże ofiary, również w przypadku stosowania tak zwanej broni inteligentnej. W związku z tym naturalna reakcja ludności polegała na poszukiwaniu różnego rodzaju ukryć, wykorzystywaniu metra, piwnic i innych obiektów [11].

menu menu
Rys. 1 - Ludność ukrywająca się w schronie podczas alarmu powietrznego, II wojna światowa (arch. A. Ditrich), Rys. 2 - Ludność ukrywająca się w schronie podczas ostrzału artyleryjskiego, wschodnia Ukraina, listopad 2014 r. (PAP/EPA / SERGEI ILNITSKY)

W opracowaniu [62] autor trafnie zwraca uwagę, podnosząc, że po rozwiązaniu Układu Warszawskiego świat wszedł w nowy okres, jeszcze do niedawna postrzegany i oceniany jako "trwały pokój". Stany Zjednoczone znacząco zredukowały swoją obecność wojskową w Europie, a także wydatki na cele wojskowe. W miejsce dotychczasowych, najpoważniejszych zagrożeń dla ludności cywilnej, związanych z konfliktami zbrojnymi, pojawiły się jako dominujące zagrożenia będące konsekwencją rozmaitych katastrof. Obrona cywilna, stosownie do nowych możliwości skupiła się więc na przeciwdziałaniu skutkom huraganów, powodzi, trzęsień ziemi etc., a także np. zagrożeniom terroryzmem. Ale jak się okazało, dawne "duchy wojny" nie zniknęły z Europy.

Aneksja przez Rosję Krymu dowiodła, że przeświadczenie o ostatecznym charakterze ukształtowanych w wyniku II wojny światowej granic na naszym kontynencie było złudne. Nie wymaga szerszej argumentacji pogląd, że cierpienie ludności cywilnej we wschodniej Ukrainie, gdzie przy wsparciu Moskwy separatyści rozpętali wojnę, po raz kolejny potwierdza, że obrona cywilna bynajmniej nie straciła na swojej aktualności [por. 62]. Nie bez przyczyny obowiązek przygotowania i organizowania schronów dla ludności nakłada na państwa-strony (w tym Polskę) Konwencja Genewska, co zostało wyraźnie zapisane w art. 61 pkt. 3 Protokołu I.

Zadania schronów

Realizowane dotychczas schrony obrony cywilnej można podzielić na następujące grupy: [11]

1. schrony dla ludzi (dla mieszkańców osiedli, załóg zakładów pracy, policji, straży miejskiej, stanowiska kierowania obrony cywilnej oraz administracji centralnej i terenowej, szpitale),

2. schrony dla stacjonarnych urządzeń technicznych (central telekomunikacyjnych, rozgłośni RTV, urządzeń energetycznych, central sieci energetycznych, urządzeń węzłów wodociągowych i kanalizacyjnych, serwerów bankowych i przemysłowych, automatycznych sterowni procesów przemysłowych w sytuacjach awaryjnych),

3. schrony zapasów materiałowych i cennego mienia (magazynów żywności, paliw płynnych, medykamentów, rezerw złota, dóbr kultury narodowej, archiwów).

menu menu
Rys. 1 - Schron dla załogi przewidziany w planie ewakuacji zakładu,
Rys. 2 - Przykładowe pomieszczenie w schronie zakładowym.

Doceniając istotne znaczenie ochronnych rozwiązań schronowych poniżej przedstawiamy kilka uwag o ich specyfice. W ramach pewnego przykładu zwrócimy uwagę na znaczące rozwiązanie typu metro-schron. W omawianym rozwiązaniu trzeba podkreślić również aspekt ekonomiczny wynikający z conajmniej dwufunkcyjnej roli obiektu oraz większej jego trwałości co nie jest bez znaczenia dla procesu utrzymania.

Nowy odcinek metra berlińskiego z XXI wieku zrealizowano w koncepcji metro-schron. Zachodzi pytanie, czy powodem takiego podejścia może być tylko nadmiar środków w skarbie państwa naszego zachodniego sąsiada? Pierwsza linia metra w Warszawie została została zrealizowana jako obiekt ogólnie wielofunkcyjny w schemacie metro-schron. Odpowiednia koncepcja rozwiązania została opracowana w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. W odróżnieniu od przyjętych w większości zachodnich krajów standardów, w obecnie realizowanej drugiej linii metra warszawskiego nie uwzględniono jednak koncepcji metro-schron [13].

menu WARTO WIEDZIEĆ
Uwzględnienie funkcji schronowej już na etapie projektowania założonego budynku lub budowli nie wpływa na odczuwalne zwiększenie kosztów w skali całej inwestycji i przyczynia się do niwelowania ewentualnych utrudnień w okresie późniejszej eksploatacji (doraźne przystosowanie budynku do funkcji schronu jest trudniejsze technicznie i bardziej kosztowne, niż uruchomienie funkcji schronu w obiekcie wielofunkcyjnym, w którym od początku przewidziano taką możliwość). Dobrze przemyślane rozwiązanie typu wielofunkcyjnego daje możliwość dochodowej eksploatacji [13].

Znaczącym dla prowadzonej dyskusji jest przypadek wybudowania schronu w nowym obiekcie Polskich Sieci Energetycznych w ostatnich latach. Wymieniona realizacja jest przykładem zastosowania rozwiązania schronowego w zadaniu ochrony ogniwa systemu infrastruktury krytycznej o istotnym znaczeniu dla bezpieczeństwa ludności i gospodarki. W przypadku braku przyjętego rozwiązania trudno byłoby wyobrazić sobie realizację odpowiedniej osłony technicznej omawianego obiektu w sposób doraźny [13].

O znaczeniu rozwiązań schronowych w inżynierii bezpieczeństwa mogą świadczyć również inne przykłady rozważane w literaturze problemu [8, 12]. Należy także zauważyć funkcjonowanie czytelnych systemów ochrony ludności i obrony cywilnej z odpowiednimi regulacjami prawnymi (w tym dotyczącymi zasad finansowania schronów) w krajach Europy (2, 11, 14). Z powyższego należy wnioskować o niepodważalnie dużej roli rozwiązań schronowych w zadaniach ochrony ludności i obrony cywilnej nie tylko w Polsce.

Schrony są nadal uważane za najskuteczniejszy zbiorowy środek ochrony ludności przed założonymi czynnikami rażenia. Warto podkreślić, że w określonych systemach obronnych i ochronnych schrony i ukrycia pełniły zawsze rolę narzędzi pomocniczych, a nie jedynego sposobu rozwiązania określonego problemu bezpieczeństwa [13]. Ciągle aktualne pozostaje zadanie rozśrodkowania ludności - ewakuacji masowej ludności, która może odbywać się w warunkach zawczasu przygotowanego chronionego transportu, a także kompleksowej ochrony ludzi i techniki oraz struktur kierowania.



LITERATURA

[1] Wymagania Szefa Obrony Cywilnej Kraju do planowania, projektowania i utrzymania budowli ochronnych. Wyd. Szef OCK, Warszawa, 15.09.1994.

[2] MALIŃSKI W. KWIATKOWSKI P., Stan budownictwa ochronnego w Polsce. XXV Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2011”, Zakopane, 13-16.09.20011. Wyd. WAT, Warszawa, 2011, s. 362-368.

[3] KUJAR J., POLAKOWSKI W., Stan istniejący oraz kierunki i problemy rozwoju budownictwa ochronnego Obrony Cywilnej. II Krajowa Konferencja Naukowo – Techniczna pt. „Problemy badawcze i techniczne związane z projektowaniem, wykonawstwem i eksploatacją budowli obronnych i ochronnych”. Gdynia, 5-6.06.1997. Wyd. WAT, Warszawa, 1997, s. 14-18.

[4] ROGALSKI M., ZABOROWSKI M., Fortyfikacja wczoraj i dziś. Wyd. MON, Warszawa, 1978.

[5] ROGALSKI M., Fortyfikacja, cz.I – Ogólne wiadomości o fortyfikacji i projektowaniu schronów, zeszyt 2 – Podstawy projektowania schronów. Wyd. WAT, Warszawa, 1989.

[6] SZCZEŚNIAK Z., Schrony i ukrycia polowe, (w:) Ochrona przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń. Tom 1- praca zbiorowa pod redakcją Mierczyka Z., WAT, Warszawa, 2010.

[7] BĄK G., STOLARSKI A., SZCZEŚNIAK Z., Kierunki modernizacji schronów fortyfikacji stałej i polowej, (w:) Nowoczesne technologie systemów uzbrojenia - praca zbiorowa pod redakcją Mierczyka Z., WAT, Warszawa, 2008.

[8] BĄK G., SZCZEŚNIAK Z., Schrony obrony cywilnej w budynkach użyteczności publicznej. XLIX Konferencja Naukowa KIL i WPAN i KN PZITB „Krynica 2003”. Krynica, 14-19.09.2003. Wyd. Oficyna Wyd. PW., Warszawa, 2003, s. 1-17.

[9] GAJ J., SZCZEŚNIAK Z., WASILCZUK J., Budowle schronowe. Nowoczesne technologie dla budownictwa. Praca zbiorowa po redakcją Mierczyka Z. Wyd. WAT, Warszawa, 2007, s. 44-65.

[10] SZCZEŚNIAK Z., Wybrane zagadnienia projektowania funkcjonalnego schronów. Wyd. Budownictwo i Prawo, Nr 4/2006, Warszawa, 2006.

[11] SZCZEŚNIAK Zbigniew, Budowle schronowe Obrony Cywilnej w Polsce - stan dzisiejszy i kierunki rozwoju, Wojskowa Akademia Techniczna im. Jarosława Dąbrowskiego, Warszawa 2011.

[12] SZCZEŚNIAK Z., Schrony przeznaczone do ochrony dóbr dziedzictwa kulturowego. XVII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2003”, Zakopane, 3-5.09.2003. Wyd. WAT, Warszawa, 2003, s. 345-355.

[13] SZCZEŚNIAK Z., Rozwiązania schronowe jako element inżynierii bezpieczeństwa w zadaniach ochrony ludności i obrony cywilnej. XVII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2003”, Zakopane, 3-5.09.2003. Wyd. WAT, Warszawa, 2003, s. 345-355.

[14] SOŁOWIN R., Rozwiązania systemowe budownictwa schronowego w krajach UE. Warsztaty Biura ds. Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej KG PSP. Bydgoszcz, 27-28.04.2011.

[15] Ocena przygotowań w zakresie Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej w Polsce w 2013 roku, Szef OC Kraju, Warszawa 2014 r.

[16] ZABOROWSKI M., Budownictwo podziemne, WAT, Warszawa, 1994.

[17] SZCZEŚNIAK Z., WASILCZUK J., Wpływ instalacji na warunki przebywania ludzi w schronach. XXII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS- 2008”, Zakopane, 2-5.09.2008. Wyd. WAT, Warszawa, 2008, s. 328-337.

[18] WASILCZUK J., Funkcjonowanie schronowych instalacji wentylacyjnych z zaworami typu automatycznego. XXIII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2009”, Zakopane, 8-11.09.2009. Wyd. WAT, Warszawa, 2009, s. 627-636.

[19] SZCZEŚNIAK Z., Odpornościowe aspekty w formule klasyfikacji schronów. IV Konferencja „EKOSCHRON’99”, Wyd. WAT, Warszawa, 1999, s. 175-181.

[20] SZCZEŚNIAK Z., Charakterystyczne uwarunkowania rozwiązań współczesnych schronów. XVII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS- 2003”, Zakopane, 3-5.09.2003. Wyd. WAT, Warszawa, 2003, s. 356-365.

[21] SZCZEŚNIAK Z., Odporność zaworów przeciwwybuchowych w warunkach działania bomb paliwowo – powietrznych. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 309-316.

[22] GAJ J., Wymagania techniczne dotyczące gospodarki wodnościekowej w obiektach obronnych. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS- 2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 107-115.

[23] SCIESIŃSKI K., BZDĘGA J., KOROZ S., Mapa poziomów natężeń hałasu w schronie. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 294-303.

[24] SCIESIŃSKI K., BZDĘGA J., KOROZ S., Zagadnienia oświetlenia w schronach. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 304-308.

[25] SCIESIŃSKI K., BZDĘGA J., Węzeł zabiegów specjalnych w obiektach schronowych. XVII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2003”, Zakopane, 3-5.09.2003. Wyd. WAT, Warszawa, 2003, s. 331-335.

[26] SZCZEŚNIAK Z., Zagadnienie odporności mechanicznej schronów obrony cywilnej. Podrozdział 1.2 Monografii pod redakcją Dornowskiego W. pt. „Współczesne konstrukcje i instalacje w budownictwie”. Seria Monografii WSEiZ, Oficyna Wydawnicza WSEiZ W Warszawie, Warszawa, 2011.

[27] BARYŁKA J., KRAWCZYK J., Wyniki kontroli budowli ochronnych dla ludności z uwagi na spełnienie wymogów prawa budowlanego. XVII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2003”, Zakopane, 3-5.09.2003. Wyd. WAT, Warszawa, 2003, s. 16-23.

[28] KAŁAMAJSKA Z., Wykorzystanie pomieszczeń piwnicznych w budynkach na schrony dla ludności. II Krajowa Konferencja Naukowo – Techniczna pt. „Problemy badawcze i techniczne związane z projektowaniem, wykonawstwem i eksploatacją budowli obronnych i ochronnych”. Gdynia, 5-6.06.1997. Wyd. WAT, Warszawa, 1997, s. 96-99.

[29] SZCZERBICKA J., Stan budownictwa ochronnego na terenie gminy Warszawa- Centrum. III Krajowa Konferencja Naukowowo – Techniczna „EKOSCHRON’98’, Tarnowskie Góry, 8-9.06.1998. Wyd. WAT, Warszawa, s. 211-222.

[30] SZCZERBICKA J. Warszawskie metro jako miejsce zbiorowej ochrony ludności. III Krajowa Konferencja Naukowowo – Techniczna „EKOSCHRON’98’, Tarnowskie Góry, 8-9.06.1998. Wyd. WAT, Warszawa, s. 223-229.

[31] BĄK G., STOLARSKI A., SZCZEŚNIAK Z., Analiza odporności dynamicznej stacji łukowej A9 i płaskim przekryciem A12. T. IX, Metroprojekt , Wyd. WAT, Warszawa, 1988.

[32] BARYŁKA J., BORKOWSKI M., O potrzebie kontroli stanu utrzymania budowli ochronnych dla ludności. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 9-22.

[33] BARYŁKA J., KRAWCZYK J., Działania organów nadzoru budowlanego w czasie prowadzenia kontroli utrzymania budowli ochronnych dla ludności. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 23-32.

[34] HARMATA W., NYSZKO G., Przeciwdziałanie zagrożeniom chemicznym, biologicznym i radiacyjnym w sytuacjach kryzysowych. Praca zbiorowa pod redakcja naukową Mierczyka Z. pt. „Ochrona przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń, tom 1, podrozdz. 1.1. Wyd. WAT, Warszawa, 2010.

[35] HARMATA W., SZMIGIELSKI R., Wojskowa analiza taktyczno – techniczna. Typoszereg filtropochłaniaczy do ochrony zbiorowej z uwzględnieniem zagrożeń chemicznych i biologicznych, WIChiR, Warszawa, 2003.

[36] WASILCZUK J., Funkcjonowanie schronowych instalacji wentylacyjnych. Praca zbiorowa pod redakcja naukową Mierczyka Z. pt. „Ochrona przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń, tom 1, podrozdz. 4.3. Wyd. WAT, Warszawa, 2010.

[37] KOZIK W., SIENICKI J., Schronowe urządzenia filtrowentylacyjne. XXIII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2009”, Zakopane, 8-11.09.2009. Wyd. WAT, Warszawa, 2009.

[38] SZAFRAŃSKI M., Prawne problemy związane z budownictwem schronowym Obrony Cywilnej. XXIV Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS- 2010”, Zakopane, 7-10.09.2010. Wyd. WAT, Warszawa, 2010, s. 378-383.

[39] SZCZEŚNIAK Z., Podstawowe problemy oraz nowe rozwiązania techniczne w obszarze budowli schronowych OC w Polsce. Wykład problemowy, Warsztaty Biura ds. Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej KG PSP. Bydgoszcz, 27-28.04.2011.

[40] ZABOROWSKI A., Nowe rozwiązania techniczne z dziedziny sprzętu schronowego w Polsce. Warsztaty Biura ds. Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej KG PSP. Bydgoszcz, 27-28.04.2011.

[41] HARMATA W., SZMIGIELSKI R., KUCHARSKA H., Urządzenia wentylacyjne (filtrowentylacyjne) dla obiektów użyteczności publicznej przeznaczonych na czasowe ukrycia dla ludności – nowa metoda badań elementów filtracyjnych. XXIV Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2010”, Zakopane, 7-10.09.2010. Wyd. WAT, Warszawa, 2010, s. 115-133.

[42] AJP – 3.14, Allied Joint Doctrine for Force Protection, NSA NATO, November 2007.

[43] SZCZEŚNIAK Z., Zasady kształtowania układów funkcjonalnych, ustrojów nośnych oraz warstw ochronnych schronów i ukryć. XXVI Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2012”, Zakopane, 3-6.09.2010. Wyd. WAT, Warszawa, 2012, s. 628-648.

[44] SZCZEŚNIAK Z., Techniczne aspekty projektowania schronów na terenach zamkniętych. V Seminiarium - "Problemy techniczno-prawne utrzymywania obiektów budowlanych na terenach zamkniętych", GUNB-WAT, Warszawa, listopad 2004.

[45] SZCZEŚNIAK Z., Charakterystyka podstawowych zagrożeń i czynników rażących uwzględnianych w procesie kształtowania schronów i ukryć. XXVI Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2012”, Zakopane, 3-6.09.2010. Wyd. WAT, Warszawa, 2012, s. 628-648.

[46] Ministerstwo Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych, Szczegółowe zasady projektowania i wykonywania schronów, Warszawa, 1977.

[47] Ministerstwo Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych, Szczegółowe zasady projektowania i wykonywania ukryć typu II, IOCK, Warszawa, 1985.

[48] WASILCZUK J., Środowisko wewnętrzne w budowlach ochronnych. III Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna "Ekoschron 98", Tarnowskie Góry, 8-9.06.1998. Wyd. WAT, Warszawa, s. 237-242.

[49] SZCZEŚNIAK Z., MIERCZYK Z., ZYGMUNT. M., WASILCZUK J., WRZESIEŃ S., BĄK G., FRANT M., GIETKA A., KNYSAK P., ONOPIUK S., PIEŃKO B., PIOTROWSKI W., REKUCKI R., SKRODZKI C., STOLARKI A., Automatyczny zawór przeciwwybuchowy nowej generacji. XXIV Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna "EKOMILITARIS-2010", Zakopana, 7-10.09.2010. Wyd.WAT, Warszawa, 2010, s. 384-391.

[50] SZCZEŚNIAK Z., Modelowanie zachowania dynamicznego konstrukcji podziemnych w warunkach działania powietrznej fali uderzeniowej. Wyd. WAT, Warszawa 1999.

[51] PONETA P., GILUŃ A., JURCZUK J., ŚNIEŻELEWSKI P., STOLARSKI A., BĄK G., BŁAŻEJEWICZ T., KRZEWIŃSKI R., ONOPIUK S., REKUCKI R., SZCZEŚNIAK Z., Badania odporności elementów żelbetowych wzmocnionych laminatami polimerowymi na obciążenia wybuchowe, (w:) Ochrona przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń. Tom 1 - praca zbiorowa pod redakcją MIERCZYKA Z., WAT, Warszawa 2010.

[52] SZCZEŚNIAK Z., ZIELIŃSKI R.K., Rozwiązania schronowe jako element inżynierii bezpieczeństwa w zadaniu ochrony ludności. XXVI Międzynarodowa Konferencja "EKOMILITARIS-2012", Zakopane, 3-6.09.2012. Wyd. WAT, Warszawa, 2012.

[53] BĄK G., SZCZEŚNIAK Z., Modelowanie wstrząsu schronu pod obciążeniem wybuchowym. Inżynieria i Budownictwo, nr 5, Warszawa, 2012, s. 280-282.

[54] SZCZEŚNIAK Z., Dwuwarstwowe budowlane przegrody ochronne przed promieniowaniem przenikliwym. Konferencja naukowo-techniczna n.t. "Inżynieria środowiska w eksploatacji kompleksów wojskowych", Zakopane, 1994, Wyd. WAT, Warszawa, 1994. s. 175-181.

[55] SOBIECH M., Systemy wentylacji i filtrowentylacji. Konferencja naukowo-techniczna n.t. "Inżynieria środowiska w eksploatacji kompleksów wojskowych", Bysta Śląska, czerwiec, 1996, Wyd. WAT, Warszawa 1996.

[56] SOBIECH M., Systemy wentylacji i filtrowentylacji. Konferencja naukowo-techniczna n.t. "Inżynieria środowiska w eksploatacji kompleksów wojskowych", Bysta Śląska, czerwiec, 1996, Wyd. WAT, Warszawa 1996.

[57] WASILCZUK J., Zagrożenia mikroklimatu wnętrza budowli schronowych, XXI Międzynarodowa Konferencja p.t. "Ekologiczne i energooszczędne budownictwo", WAT, Zakopane, wrzesień 2007.

[58] SZCZEŚNIAK Z., MIERCZYK Z., ZYGMUNT. M., WASILCZUK J., WRZESIEŃ S., BĄK G., FRANT M., GIETKA A., KNYSAK P., ONOPIUK S., PIEŃKO B., PIOTROWSKI W., REKUCKI R., SKRODZKI C., STOLARKI A., Schronowy zawór przeciwwybuchowy typu automatycznego nowej generacji. Rozdz. 6 w pracy zbiorowej pod redakcją Z. MIERCZYKA i R. OSTROWSKIEGO p.t. "Ochrona przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń, tom. 2". Wyd. WAT, Warszawa, 2011.

[59] SZCZEŚNIAK Z., PIETRUSZKA N., WADAS K., Doraźne schrony i ukrycia dla zadań obrony cywilnej z nowych materiałów kompozytowych. XXV Międzynarodowa Konferencja "Ekomilitaris-2011"., Zakopane, 6-11.09.2011, Wyd. WAT, Warszawa, 2011. s.593-601.

[60] BIESIEKIERSKI K., Podręcznik budownictwa przeciwlotniczego, Wyd. LOPP, Warszawa, 1937.

[61] HANULAK K, Szkolenie w zakresie OPL i PATOM, Wyd. TOPL, Warszawa, 1956.

[62] LEWANDOWSKI L., Obrona Cywilna w odwrocie?, Przegląd Obrony Cywilnej, nr 9, Warszawa, 2014, s. 23

[63] Projekt założeń projektu ustawy o ochronie ludności, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, 2014.