-strona główna

  INFORMACJE OGÓLNE
 -definicje
 -zadania schronów i ukryć
 -schrony w Polsce
 -schrony w UE

  ZAGADNIENIA
  TECHNICZNE
 -wprowadzenie
 -ogólne wymagania
  układy funkcjonalne:
 -wejścia i komunikacja
 -pom. funkcji podstaw.
 -pomieszczenia socjalne
 -pom. strefy technicznej
  ustroje nośne:
 -projektowanie
 -warstwy ochronne

  -literatura

  -o stronie

Kształtowanie schronów - wprowadzenie

Kształtowanie schronów jest zagadnieniem złożonym, a szereg jego składników podlega ciągłej ewolucji [por. 11]. Podstawą projektowania schronów jest opracowanie tzw. koncepcji ochronnej dla obiektu [43].

Koncepcja ochronna powinna uwzględniać takie czynniki jak [por. 5,6,7-14]:
1. funkcja podstawowa schronu (w tym: pojemność schronu, czas pobytu osób, wymagany podział na strefy wewnętrzne),
Uwaga: schron poza sytuacjami kryzysowymi może być zupełnie niewykorzystany, wykorzystany do celów niezwiązanych z obronnością (funkcja dodatkowa) lub w sposób ciągły wykorzystywany zgodnie z podstawowym przeznaczeniem [43].
2. przedsięwzięcia maskujące,
3. zagrożenia i czynniki rażenia,
4. możliwości ochronne i uwarunkowania eksploatacyjne,
5. zdolności wykonawcze i finansowania danego zadania.

Znacznie szerzej o wspomnianej problematyce napisano w opracowaniach [5,6,7,8,9,10,20,44]. Szczególne miejsce zajmuje wiedza o możliwych zagrożeniach i czynnikach rażących, które mogą spowodować różnego rodzaju zniszczenia, zanieczyszczenia i zaburzenia normalnych warunków danego środowiska. Należy więc określić, przed jakimi zagrożeniami schron ma zapewnić ochronę.

W literaturze zwraca się uwagę [por. 11], iż do rzetelnej oceny omawianych zagrożeń niezbędny jest wysoko wyspecjalizowany zespół analityków rozumiejących potrzebę wyprowadzenia dalekowzrocznej prognozy. Koncepcja ochronna może dotyczyć obiektów zarówno w skali kraju, regionu, miasta, grupy schronów lub nawet pojedynczego schronu z jednoczesnym uwzględnieniem jego przeznaczenia.

menu WARTO WIEDZIEĆ
Uznanym w Polsce i krajach NATO ośrodkiem wyspecjalizowanym w opracowywaniu koncepcji ochronnych oraz projektowaniu schronów wojskowych i cywilnych jest Instytut Inżynierii Lądowej WAT w Warszawie, kontynuujący tradycje polskiej szkoły fortyfikacyjnej. Wśród zrealizowanych projektów z ostatnich lat wymienić można m.in. schron Krajowej Dyspozycji Mocy, czyli stanowisko kierowania przesyłem energii w kraju.

Syntetycznym odzwierciedleniem koncepcji ochronnej jest formuła klasyfikacyjna, która określa minimalny poziom czynników rażących na jakie powinien być odporny projektowany schron [por. 15,16,17]. Obecnie takie normatywy są stosowane w fortyfikacji wojskowej, natomiast wciąż nie przyjęto nowej formuły klasyfikacyjnej dla schronów i ukryć cywilnych. Do czasu opracowania takiego dokumentu, projekty schronów muszą być przygotowywane w oparciu o indywidualnie przygotowaną koncepcję ochronną i założenia odporności.

Określony w formule klasyfikacyjnej efekt ochronny schronu, uzyskiwany jest przez odpowiednie ukształtowanie następujących elementów:
1. układu funkcjonalnego,
2. ustroju konstrukcyjnego,
3. obudowy,
4. kompletu specjalnych instalacji schronowych,
5. specjalnego wyposażenia oraz zabezpieczeń wewnętrznych
i zewnętrznych.

Sposób zabezpieczenia powinien być adekwatny do spodziewanych zagrożeń i ryzyka ich wystąpienia [por. 60]. Należy zwrócić uwagę na potrzebę dobrania odpowiednich proporcji ekonomiczno - technicznych pomiędzy rozwiązaniem konstrukcyjnym a rozwiązaniem instalacyjnym, z jednoczesnym uwzględnieniem przeznaczenia obiektu. Przedstawiona powyżej problematyka została ujęta w dużym skrócie, jej uzupełnienie można znaleźć między innymi w pracach [5,6,11,16,18-20,21,22,43].

Rozwiązując układ funkcjonalny danego schronu, poza na ogół specjalnym przeznaczeniem jego pomieszczeń, należy pamiętać o innej niż w przypadku typowego budynku roli kształtu bryły i konstrukcji. Rozwiązanie funkcjonalne musi sprzyjać głównie dobrej realizacji zadanej funkcji, a także minimalizacji skutków działania przyjętych zagrożeń oraz kosztów realizacyjnych i eksploatacyjnych.

Problematyce kształtowania przedmiotowych układów poświęcono wiele opracowań [por. 5,7,8,9,10,20,44]. W dziale "ZAGADNIENIA TECHNICZNE" zwrócimy tylko uwagę na konieczność prawidłowego ugrupowania pomieszczeń. W tym zakresie najistotniejsze wydają się być sąsiedztwa pożądane i uciążliwe. Na sąsiedztwa pożądane mogą wpływać aspekty:
1. ściśle funkcjonalne - np. zbiornik wody w sąsiedztwie własnego ujęcia,
2. instalacyjne - możliwie maksymalna koncentracja pomieszczeń
    wykorzystujących wodę czy uzdatniających powietrze,
3. ochronne w zakresie mienia i broni,
4. ochrony akustycznej i przeciwwibracyjnej w celu zapewnienia ciszy
    do odpoczynku i pracy,
5. przeciwpożarowe.

Bardzo ważne są bezkolizyjne i bezpieczne rozwiązania połączeń zewnętrznych różnych instalacji, a także odpowiedniego usytuowania wewnątrz schronu.

Kształtowanie schronów - uwagi dot. zagadnień technicznych

Na kolejnych stronach (patrz: układy funkcjonalne, układy nośne) opisano zasady kształtowania schronów i ukryć. Zamieszczone informacje stanowią pewne ramy wyłącznie minimalnych wymagań, jakie powinny być uwzględniane w toku projektowania, oceny istniejących rozwiązań czy modernizacji przedmiotowych obiektów [43].

W przypadku układów funkcjonalnych, w zakresie dotyczącym sfery podstawowej, uwzględniano tylko główne potrzeby ochranianej ludności ujęte w klasycznej wersji aranżacji przestrzeni schronu rodzinnego lub osiedlowego. W przypadku innego lub rozszerzonego programu uwzględniającego na przykład stanowisko kierowania, funkcje techniczne, magazynowe, czy dodatkowe funkcje pokojowe, należy uwzględnić dodatkowe zasady [por. 11,12,52].

W przypadku rozwiązań konstrukcyjnych odniesiono się do jednego z najskromniejszych wymagań w zakresie odporności mechanicznej, to jest tylko na zagruzowanie. Takie podejście w systemach ochrony ludności i obrony cywilnej w wielu krajach nazywane jest podstawowym. Biorąc pod uwagę inne możliwe oddziaływania [45], należy zastosować znacznie szerszy aparat merytoryczny [50]. Wówczas konieczne jest również uwzględnienie zjawiska wstrząsu schronu [por. 50,53].

Osłonę tylko przed resztkowym promieniowaniem przenikliwym z opadu radioaktywnego należy również uznać w kategorii podstawowego wymagania. Przedstawione podejście jest także odpowiednie w przypadku awarii elektrowni jądrowej. W przypadku schronów odpornych na działanie otwartych eksplozji nuklearnych należy uwzględnić początkowe promieniowanie przenikliwe [por. 54].

Jak wspomniano we wcześniej, współczesny schron wobec bardzo złożonego charakteru zagrożeń musi być wyposażony w szereg instalacji specjalnych. Szczególne znaczenie ma instalacja filtrowentylacyjna, zadaniem której jest uzdatnienie skażonego powietrza z czynników radiologicznych, chemicznych i biologicznych. Dodatkowo wymagane jest utrzymanie odpowiedniego mikroklimatu [por. 9,17,36,48,56,57].

Istnieje również potrzeba stosowania różnych zabezpieczeń, detektorów, automatyki i sterowania oraz rozwiązań telekomunikacyjnych. Do podstawowych można zaliczyć zawory przeciwwybuchowe [49,58] i zabezpieczenia przeciwwstrząsowe.

Można zauważyć, że w treści nie przestawiono szczególnych zasad kształtowania w odniesieniu do ukryć. Bowiem, ukrycia jako obiekty otwarte, należy stosować bardzo roztropnie zwłaszcza jako osłony przeznaczone dla ludzi. Należy wówczas pamiętać, że wymagane są środki indywidualnej ochrony człowieka, przede wszystkim w warunkach skażenia środowiska naturalnego. Decydując się jednak tylko na kierunkową osłonę, elementy osłonowe ukryć należy rozważać zgodnie z odpowiednimi zasadami określonymi dla schronów. Ukrycia mogą być zastosowane jako doraźnie organizowane obiekty ochronne w sytuacji braku innych możliwości, do osłony techniki oraz elementów infrastruktury krytycznej niewrażliwej na skażenia środowiska. Wówczas można rozważać również schrony składane doraźnie [59].

Pewnej uwagi wymaga również problem przygotowania osłony na wypadek działań terrorystycznych [45]. Można zauważyć, że schrony w systemach ochrony ludności mogą spełnić pomocniczą rolę stosownie do stopnia zaawansowania określonych zagrożeń. Rozważa się również wzmacnianie (fortyfikowanie) konstrukcji typowych budynków i budowli. Można to zrobić już w fazie projektowania, ale także w fazie modernizacji. Odpowiednie analizy i badania pod tym kątem przedstawiono w [51].



LITERATURA

[1] Wymagania Szefa Obrony Cywilnej Kraju do planowania, projektowania i utrzymania budowli ochronnych. Wyd. Szef OCK, Warszawa, 15.09.1994.

[2] MALIŃSKI W. KWIATKOWSKI P., Stan budownictwa ochronnego w Polsce. XXV Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2011”, Zakopane, 13-16.09.20011. Wyd. WAT, Warszawa, 2011, s. 362-368.

[3] KUJAR J., POLAKOWSKI W., Stan istniejący oraz kierunki i problemy rozwoju budownictwa ochronnego Obrony Cywilnej. II Krajowa Konferencja Naukowo – Techniczna pt. „Problemy badawcze i techniczne związane z projektowaniem, wykonawstwem i eksploatacją budowli obronnych i ochronnych”. Gdynia, 5-6.06.1997. Wyd. WAT, Warszawa, 1997, s. 14-18.

[4] ROGALSKI M., ZABOROWSKI M., Fortyfikacja wczoraj i dziś. Wyd. MON, Warszawa, 1978.

[5] ROGALSKI M., Fortyfikacja, cz.I – Ogólne wiadomości o fortyfikacji i projektowaniu schronów, zeszyt 2 – Podstawy projektowania schronów. Wyd. WAT, Warszawa, 1989.

[6] SZCZEŚNIAK Z., Schrony i ukrycia polowe, (w:) Ochrona przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń. Tom 1- praca zbiorowa pod redakcją Mierczyka Z., WAT, Warszawa, 2010.

[7] BĄK G., STOLARSKI A., SZCZEŚNIAK Z., Kierunki modernizacji schronów fortyfikacji stałej i polowej, (w:) Nowoczesne technologie systemów uzbrojenia - praca zbiorowa pod redakcją Mierczyka Z., WAT, Warszawa, 2008.

[8] BĄK G., SZCZEŚNIAK Z., Schrony obrony cywilnej w budynkach użyteczności publicznej. XLIX Konferencja Naukowa KIL i WPAN i KN PZITB „Krynica 2003”. Krynica, 14-19.09.2003. Wyd. Oficyna Wyd. PW., Warszawa, 2003, s. 1-17.

[9] GAJ J., SZCZEŚNIAK Z., WASILCZUK J., Budowle schronowe. Nowoczesne technologie dla budownictwa. Praca zbiorowa po redakcją Mierczyka Z. Wyd. WAT, Warszawa, 2007, s. 44-65.

[10] SZCZEŚNIAK Z., Wybrane zagadnienia projektowania funkcjonalnego schronów. Wyd. Budownictwo i Prawo, Nr 4/2006, Warszawa, 2006.

[11] SZCZEŚNIAK Zbigniew, Budowle schronowe Obrony Cywilnej w Polsce - stan dzisiejszy i kierunki rozwoju, Wojskowa Akademia Techniczna im. Jarosława Dąbrowskiego, Warszawa 2011.

[12] SZCZEŚNIAK Z., Schrony przeznaczone do ochrony dóbr dziedzictwa kulturowego. XVII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2003”, Zakopane, 3-5.09.2003. Wyd. WAT, Warszawa, 2003, s. 345-355.

[13] SZCZEŚNIAK Z., Rozwiązania schronowe jako element inżynierii bezpieczeństwa w zadaniach ochrony ludności i obrony cywilnej. XVII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2003”, Zakopane, 3-5.09.2003. Wyd. WAT, Warszawa, 2003, s. 345-355.

[14] SOŁOWIN R., Rozwiązania systemowe budownictwa schronowego w krajach UE. Warsztaty Biura ds. Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej KG PSP. Bydgoszcz, 27-28.04.2011.

[15] Ocena przygotowań w zakresie Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej w Polsce w 2013 roku, Szef OC Kraju, Warszawa 2014 r.

[16] ZABOROWSKI M., Budownictwo podziemne, WAT, Warszawa, 1994.

[17] SZCZEŚNIAK Z., WASILCZUK J., Wpływ instalacji na warunki przebywania ludzi w schronach. XXII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS- 2008”, Zakopane, 2-5.09.2008. Wyd. WAT, Warszawa, 2008, s. 328-337.

[18] WASILCZUK J., Funkcjonowanie schronowych instalacji wentylacyjnych z zaworami typu automatycznego. XXIII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2009”, Zakopane, 8-11.09.2009. Wyd. WAT, Warszawa, 2009, s. 627-636.

[19] SZCZEŚNIAK Z., Odpornościowe aspekty w formule klasyfikacji schronów. IV Konferencja „EKOSCHRON’99”, Wyd. WAT, Warszawa, 1999, s. 175-181.

[20] SZCZEŚNIAK Z., Charakterystyczne uwarunkowania rozwiązań współczesnych schronów. XVII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS- 2003”, Zakopane, 3-5.09.2003. Wyd. WAT, Warszawa, 2003, s. 356-365.

[21] SZCZEŚNIAK Z., Odporność zaworów przeciwwybuchowych w warunkach działania bomb paliwowo – powietrznych. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 309-316.

[22] GAJ J., Wymagania techniczne dotyczące gospodarki wodnościekowej w obiektach obronnych. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS- 2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 107-115.

[23] SCIESIŃSKI K., BZDĘGA J., KOROZ S., Mapa poziomów natężeń hałasu w schronie. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 294-303.

[24] SCIESIŃSKI K., BZDĘGA J., KOROZ S., Zagadnienia oświetlenia w schronach. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 304-308.

[25] SCIESIŃSKI K., BZDĘGA J., Węzeł zabiegów specjalnych w obiektach schronowych. XVII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2003”, Zakopane, 3-5.09.2003. Wyd. WAT, Warszawa, 2003, s. 331-335.

[26] SZCZEŚNIAK Z., Zagadnienie odporności mechanicznej schronów obrony cywilnej. Podrozdział 1.2 Monografii pod redakcją Dornowskiego W. pt. „Współczesne konstrukcje i instalacje w budownictwie”. Seria Monografii WSEiZ, Oficyna Wydawnicza WSEiZ W Warszawie, Warszawa, 2011.

[27] BARYŁKA J., KRAWCZYK J., Wyniki kontroli budowli ochronnych dla ludności z uwagi na spełnienie wymogów prawa budowlanego. XVII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2003”, Zakopane, 3-5.09.2003. Wyd. WAT, Warszawa, 2003, s. 16-23.

[28] KAŁAMAJSKA Z., Wykorzystanie pomieszczeń piwnicznych w budynkach na schrony dla ludności. II Krajowa Konferencja Naukowo – Techniczna pt. „Problemy badawcze i techniczne związane z projektowaniem, wykonawstwem i eksploatacją budowli obronnych i ochronnych”. Gdynia, 5-6.06.1997. Wyd. WAT, Warszawa, 1997, s. 96-99.

[29] SZCZERBICKA J., Stan budownictwa ochronnego na terenie gminy Warszawa- Centrum. III Krajowa Konferencja Naukowowo – Techniczna „EKOSCHRON’98’, Tarnowskie Góry, 8-9.06.1998. Wyd. WAT, Warszawa, s. 211-222.

[30] SZCZERBICKA J. Warszawskie metro jako miejsce zbiorowej ochrony ludności. III Krajowa Konferencja Naukowowo – Techniczna „EKOSCHRON’98’, Tarnowskie Góry, 8-9.06.1998. Wyd. WAT, Warszawa, s. 223-229.

[31] BĄK G., STOLARSKI A., SZCZEŚNIAK Z., Analiza odporności dynamicznej stacji łukowej A9 i płaskim przekryciem A12. T. IX, Metroprojekt , Wyd. WAT, Warszawa, 1988.

[32] BARYŁKA J., BORKOWSKI M., O potrzebie kontroli stanu utrzymania budowli ochronnych dla ludności. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 9-22.

[33] BARYŁKA J., KRAWCZYK J., Działania organów nadzoru budowlanego w czasie prowadzenia kontroli utrzymania budowli ochronnych dla ludności. XVI Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2002”, Zakopane, 4-6.09.2002. Wyd. WAT, Warszawa, 2002, s. 23-32.

[34] HARMATA W., NYSZKO G., Przeciwdziałanie zagrożeniom chemicznym, biologicznym i radiacyjnym w sytuacjach kryzysowych. Praca zbiorowa pod redakcja naukową Mierczyka Z. pt. „Ochrona przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń, tom 1, podrozdz. 1.1. Wyd. WAT, Warszawa, 2010.

[35] HARMATA W., SZMIGIELSKI R., Wojskowa analiza taktyczno – techniczna. Typoszereg filtropochłaniaczy do ochrony zbiorowej z uwzględnieniem zagrożeń chemicznych i biologicznych, WIChiR, Warszawa, 2003.

[36] WASILCZUK J., Funkcjonowanie schronowych instalacji wentylacyjnych. Praca zbiorowa pod redakcja naukową Mierczyka Z. pt. „Ochrona przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń, tom 1, podrozdz. 4.3. Wyd. WAT, Warszawa, 2010.

[37] KOZIK W., SIENICKI J., Schronowe urządzenia filtrowentylacyjne. XXIII Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2009”, Zakopane, 8-11.09.2009. Wyd. WAT, Warszawa, 2009.

[38] SZAFRAŃSKI M., Prawne problemy związane z budownictwem schronowym Obrony Cywilnej. XXIV Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS- 2010”, Zakopane, 7-10.09.2010. Wyd. WAT, Warszawa, 2010, s. 378-383.

[39] SZCZEŚNIAK Z., Podstawowe problemy oraz nowe rozwiązania techniczne w obszarze budowli schronowych OC w Polsce. Wykład problemowy, Warsztaty Biura ds. Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej KG PSP. Bydgoszcz, 27-28.04.2011.

[40] ZABOROWSKI A., Nowe rozwiązania techniczne z dziedziny sprzętu schronowego w Polsce. Warsztaty Biura ds. Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej KG PSP. Bydgoszcz, 27-28.04.2011.

[41] HARMATA W., SZMIGIELSKI R., KUCHARSKA H., Urządzenia wentylacyjne (filtrowentylacyjne) dla obiektów użyteczności publicznej przeznaczonych na czasowe ukrycia dla ludności – nowa metoda badań elementów filtracyjnych. XXIV Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2010”, Zakopane, 7-10.09.2010. Wyd. WAT, Warszawa, 2010, s. 115-133.

[42] AJP – 3.14, Allied Joint Doctrine for Force Protection, NSA NATO, November 2007.

[43] SZCZEŚNIAK Z., Zasady kształtowania układów funkcjonalnych, ustrojów nośnych oraz warstw ochronnych schronów i ukryć. XXVI Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2012”, Zakopane, 3-6.09.2010. Wyd. WAT, Warszawa, 2012, s. 628-648.

[44] SZCZEŚNIAK Z., Techniczne aspekty projektowania schronów na terenach zamkniętych. V Seminiarium - "Problemy techniczno-prawne utrzymywania obiektów budowlanych na terenach zamkniętych", GUNB-WAT, Warszawa, listopad 2004.

[45] SZCZEŚNIAK Z., Charakterystyka podstawowych zagrożeń i czynników rażących uwzględnianych w procesie kształtowania schronów i ukryć. XXVI Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Techniczna „EKOMILITARIS-2012”, Zakopane, 3-6.09.2010. Wyd. WAT, Warszawa, 2012, s. 628-648.

[46] Ministerstwo Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych, Szczegółowe zasady projektowania i wykonywania schronów, Warszawa, 1977.

[47] Ministerstwo Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych, Szczegółowe zasady projektowania i wykonywania ukryć typu II, IOCK, Warszawa, 1985.

[48] WASILCZUK J., Środowisko wewnętrzne w budowlach ochronnych. III Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna "Ekoschron 98", Tarnowskie Góry, 8-9.06.1998. Wyd. WAT, Warszawa, s. 237-242.

[49] SZCZEŚNIAK Z., MIERCZYK Z., ZYGMUNT. M., WASILCZUK J., WRZESIEŃ S., BĄK G., FRANT M., GIETKA A., KNYSAK P., ONOPIUK S., PIEŃKO B., PIOTROWSKI W., REKUCKI R., SKRODZKI C., STOLARKI A., Automatyczny zawór przeciwwybuchowy nowej generacji. XXIV Krajowa Konferencja Naukowo-Techniczna "EKOMILITARIS-2010", Zakopana, 7-10.09.2010. Wyd.WAT, Warszawa, 2010, s. 384-391.

[50] SZCZEŚNIAK Z., Modelowanie zachowania dynamicznego konstrukcji podziemnych w warunkach działania powietrznej fali uderzeniowej. Wyd. WAT, Warszawa 1999.

[51] PONETA P., GILUŃ A., JURCZUK J., ŚNIEŻELEWSKI P., STOLARSKI A., BĄK G., BŁAŻEJEWICZ T., KRZEWIŃSKI R., ONOPIUK S., REKUCKI R., SZCZEŚNIAK Z., Badania odporności elementów żelbetowych wzmocnionych laminatami polimerowymi na obciążenia wybuchowe, (w:) Ochrona przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń. Tom 1 - praca zbiorowa pod redakcją MIERCZYKA Z., WAT, Warszawa 2010.

[52] SZCZEŚNIAK Z., ZIELIŃSKI R.K., Rozwiązania schronowe jako element inżynierii bezpieczeństwa w zadaniu ochrony ludności. XXVI Międzynarodowa Konferencja "EKOMILITARIS-2012", Zakopane, 3-6.09.2012. Wyd. WAT, Warszawa, 2012.

[53] BĄK G., SZCZEŚNIAK Z., Modelowanie wstrząsu schronu pod obciążeniem wybuchowym. Inżynieria i Budownictwo, nr 5, Warszawa, 2012, s. 280-282.

[54] SZCZEŚNIAK Z., Dwuwarstwowe budowlane przegrody ochronne przed promieniowaniem przenikliwym. Konferencja naukowo-techniczna n.t. "Inżynieria środowiska w eksploatacji kompleksów wojskowych", Zakopane, 1994, Wyd. WAT, Warszawa, 1994. s. 175-181.

[55] SOBIECH M., Systemy wentylacji i filtrowentylacji. Konferencja naukowo-techniczna n.t. "Inżynieria środowiska w eksploatacji kompleksów wojskowych", Bysta Śląska, czerwiec, 1996, Wyd. WAT, Warszawa 1996.

[56] SOBIECH M., Systemy wentylacji i filtrowentylacji. Konferencja naukowo-techniczna n.t. "Inżynieria środowiska w eksploatacji kompleksów wojskowych", Bysta Śląska, czerwiec, 1996, Wyd. WAT, Warszawa 1996.

[57] WASILCZUK J., Zagrożenia mikroklimatu wnętrza budowli schronowych, XXI Międzynarodowa Konferencja p.t. "Ekologiczne i energooszczędne budownictwo", WAT, Zakopane, wrzesień 2007.

[58] SZCZEŚNIAK Z., MIERCZYK Z., ZYGMUNT. M., WASILCZUK J., WRZESIEŃ S., BĄK G., FRANT M., GIETKA A., KNYSAK P., ONOPIUK S., PIEŃKO B., PIOTROWSKI W., REKUCKI R., SKRODZKI C., STOLARKI A., Schronowy zawór przeciwwybuchowy typu automatycznego nowej generacji. Rozdz. 6 w pracy zbiorowej pod redakcją Z. MIERCZYKA i R. OSTROWSKIEGO p.t. "Ochrona przed skutkami nadzwyczajnych zagrożeń, tom. 2". Wyd. WAT, Warszawa, 2011.

[59] SZCZEŚNIAK Z., PIETRUSZKA N., WADAS K., Doraźne schrony i ukrycia dla zadań obrony cywilnej z nowych materiałów kompozytowych. XXV Międzynarodowa Konferencja "Ekomilitaris-2011"., Zakopane, 6-11.09.2011, Wyd. WAT, Warszawa, 2011. s.593-601.

[60] BIESIEKIERSKI K., Podręcznik budownictwa przeciwlotniczego, Wyd. LOPP, Warszawa, 1937.

[61] HANULAK K, Szkolenie w zakresie OPL i PATOM, Wyd. TOPL, Warszawa, 1956.

[62] LEWANDOWSKI L., Obrona Cywilna w odwrocie?, Przegląd Obrony Cywilnej, nr 9, Warszawa, 2014, s. 23

[63] Projekt założeń projektu ustawy o ochronie ludności, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, 2014.